Concierto de Aranjuez của Joaquín Rodrigo là một trong những tác phẩm âm nhạc kỳ diệu của thế kỷ 20. Trong thư viện các bản ghi âm của tôi có hơn 100 phiên bản. Tuy vậy, tác phẩm luôngiữ được sự tươi mới và tự nhiên dù tôi có nghe bao nhiêu lần đi chăng nữa. Một trong những tài sản quý giá nhất của tôi là bản sao tổng phổ thu nhỏ có chữ ký tặng đẹp đẽ của nhà soạn nhạc vào ngày 6/4/1993. Vài nghệ sĩ guitar đã liều lĩnh phê bình tổng phổ của Rodrigo. Tuy nhiên, họ khó mà nêu ra được mình sẽ viết gì thay vào vị trí đó. Phê bình kiểu đó giống như tìm lỗi trong sự vận hành hoàn hảo của một chiếc đồng hồ Thuỵ Sĩ đã đếm chính xác thời gian hàng nửa thế kỷ qua, hoặc tìm những điểm chưa hoàn hảo trong một bức tranh của danh hoạ Pháp Jean-Antoine Watteau.
Những huyền thoại xung quanh việc sáng
tác Concierto Aranjuez đương nhiên thật đáng yêu nhưng cũng rất đáng ngờ. Chẳng
hạn, giai thoại rất quen thuộc cho rằng Rodrigo và vợ, Victoria de Kamhi, đi hưởng
tuần trăng mật ở Aranjuez, Tây Ban Nha và đó là nguồn cảm hứng lớn cho tác phẩm.
Chuyện xảy ra là hai người cưới nhau vào ngày 19/1/1933. Hôm sau, họ đi Madrid
để thu xếp ngôi nhà đầu tiên của họ. Victoria đã viết trong nhật ký: “ Sau tiệc
cưới, Joaquin và tôi đi dạo dọc bãi biển. Sáng hôm sau, chúng tôi thu xếp đi
Madrid bằng ô tô. Tháng đầu tiên ở Madrid thật yên bình. Chúng tôi thuê một căn
hộ có sẵn đồ đạc ở phố Castello. Những ngày nắng, chúng tôi đi chơi ở Aranjuez,
Alcalá de Henares và tôi đã ốm sau khi ăn lòng bò ở đó. Chúng tôi cũng đi cả El
Escorial và Toledo nữa. Những cuộc du ngoạn như vậy không phải là khoảng thời
gian uể oải lưu trú ở khách sạn, vì đôi
vợ chồng không có tiền và việc làm. Có cả những buổi dã ngoại bằng tàu hoả (
khó mà gọi là “trăng mật” ). Aranjuez hẳn cũng đáng nhớ đấy, nhưng thường thì
đó là nơi khốn khổ vào mùa đông với những
chốn hoang phế đầy gió lạnh.
Nhưng khi
Rodrigo hoàn thành tác phẩm mới của mình vào năm 1939, ông cần một tiêu đề. Ông
có thể đã cân nhắc về một cái tên vọng về từ những nơi họ đã ghé thăm trong 5
năm trước. Sau trải nghiệm ăn lòng bò của Victoria, bản concierto khó có thể được
mang tên Concierto de Alcalá de Henares. Hơn nữa, Concierto Esscorial sẽ ca tụng
một tượng đài lịch sử nhưng là chốn gớm ghiếc,
khác xa với không khí mà bản nhạc gợi nên. Còn Concierto de Toledo vào
thời ấy lại mang tính chính trị quá rõ ràng, vì nơi đó có cuộc vây hãm nổi tiếng trong cuộc Nội chiến Tây Ban Nha. Trong những
ngày này, cái tên Concierto de Aranjuez ngự một cách du dương trong ngôn ngữ
Tây Ban Nha (dù không dễ phát âm với người nước ngoài) . Từ việc đặt tên cho
concerto và tiếng tăm khác thường của nó, một kiểu sùng bái đã bao quanh
Aranjuez.
Vào mùa
hè, vườn Aranjuez quả thực là đẹp. Nhưng âm nhạc của Rodrigo quyến rũ tới mức
ngày nay, người ta không thể thả bộ qua những lối đi rậm rạp của lâu đài mà
thôi nghĩ về Aranjuez. Nhà soạn nhạc đã mê hoặc thế giới bằng cảm hứng tuyệt vời
và ông đã biến Aranjuez thành của riêng mình. ( Ngôi mộ tráng lệ của bậc thầy
Rodrigo tất nhiên là ở nghĩa trang, để mọi thời đại tưởng nhớ đến sức mạnh biểu
tượng trong âm nhạc của ông ).
Một huyền
thoại lan truyền khác là chương Adagio chính là tiếng khóc than đau đớn do
Victoria bị sảy thai vào mùa xuân năm 1939. Nhiều nước mắt đã rơi xung quanh
huyền thoại này và nhiều cảm xúc đã cạn kiệt. Nhưng câu chuyện đã mâu thuẫn với
thông tin trong lá thư Rodrigo viết năm 1943. Việc sáng
tác Aranjuez được nhen nhúm từ bữa chiều ở Santander vào tháng 9 năm 1938. Buổi
tối thú vị gồm Rodrigo, guitarist Regino Sainz de la Maza và Marqués de
Bolarqué. Trong dịp này, có ý kiến Rodrigo nên viết một concerto cho guitar và
ông đã đồng ý.
Hai tháng sau bữa chiều tại
Santander sẽ là tháng 11 năm 1938, không phải tháng Năm sau đó ( khi Victoria bị
sảy thai ). Nếu Rodrigo nhớ được mọi thứ
liên quan đến Aranjuez thì hẳn là lạ khi việc mất một đứa con lại không được nhắc
đến. Việc
chính bản thân Rodrigo đã góp phần vào huyền thoại về tuyệt phẩm của mình không
đáng ngạc nhiên. Ông là nhà thơ lớn nhất của âm nhạc Tây Ban Nha trong thế kỷ
XX, người tạo ra các ca khúc và huyền thoại. Rodrigo không phải là người để cho
những sự thật thô thiển can thiệp vào một truyền thuyết hay. Dù huyền
thoại có được bồi đắp thế nào đi chăng nữa thì chính âm nhạc mới chứa đựng bằng
chứng cho thiên tài của ông.
Concierto de Aranjuez vẫn là tuyên ngôn bất tử cho truyền thống tuyệt
vời của chủ nghĩa lãng mạn Tây Ban Nha.
Graham
Wade
Chuẩn bị đón đợt rét mới, 12/5/2016
Trịnh
Minh Cường và Lê Ngọc Anh dịch từ nguyên tác: Seperating Myth From Fact
Đăng trên tạp chí Classical guitar magazine
15/7/2015
Nhận xét
Đăng nhận xét