Trong âm nhạc bảy bậc âm có hai kiểu tên: A B(H) C D E F G và La Xi Đô Rê Mi Pha Xon. Mỗi kiểu tên được phổ biến ở các quốc gia khác nhau. Kiểu A B C … phổ biến ở các nước nói tiếng Anh và các nước dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ thứ hai: Ấn Độ, Philippines. Các nước châu Âu Đức, Áo, Ba Lan, Cộng hòa Séc, Hungary cũng dùng kiểu tên này với một thay đổi là âm H cho Xi, còn âm B là Xi giáng.
Kiểu tên Đô Rê Mi phổ các nước có ngôn ngữ Latinh: Ý, Pháp,
Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha; các nước Đông Âu, Trung Á: Romania, Nga, Ukraine, và
các nước thuộc Liên xô cũ nhưng đôi khi họ nói là Do Re Mi nhưng viết lại là C
D E; các nước châu Á: Việt Nam(tất nhiên rồi), Trung Quốc, Nhật Bản(riêng Nhật
còn có kiểu riêng gọi là I-Ro-Ha song song với Do Re Mi), Thái Lan; các nước
Trung Đông: Thổ Nhĩ Kỳ và các nước Ả Rập.
Như vậy, khi bạn nói: “nốt Xi” thì người thuộc các nước nhóm
trước hiểu là âm C(Đô), còn nhóm kia hiểu là âm Xi vì cả hai đều phát âm là
“xi”. Vì sao lại rắc rối thế? Để hiểu lý do cần quay về thời Cổ đại khi âm nhạc
bắt đầu hình thành như một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa con người.
Âm nhạc rất phát triển ở Hy Lạp cổ đại. Âm nhạc được dùng
trong cả lễ nghi tôn giáo và phục vụ giải trí. Người Hy Lạp cổ đại đã có hệ thống
ký âm nhưng chưa đủ để lưu truyền âm nhạc của họ đến các thế hệ sau nên âm nhạc
của họ bị coi là thất truyền. Nhưng qua những gì họ để lại cho nhân loại về
khoa học, triết học và thi ca, đặc biệt hệ thống lý thuyết âm nhạc cùng nền tảng
âm học của Pythagoras có thể tin rằng âm nhạc của họ rất có giá trị. Hệ thống
ký âm của người họ rất rắc rối với khoảng 60 ký hiệu cho mỗi bậc âm riêng biệt
trong toàn bộ dải âm chứ không thành các chu kỳ. Các ký hiệu là các chữ cái được
dùng ở nhiều chiều khác nhau thể hiện các âm khác nhau: để đứng là một âm nhưng
xoay 90 độ lại là âm khác, xoay 180 độ lại là âm khác nữa… Đó là ký âm cho
thanh nhạc, còn cho khí nhạc họ dùng các ký hiệu cổ xưa và mỗi nhạc cụ lại có bộ
ký âm riêng. Phải đợi đến đầu thế kỷ VI, hệ thống ký âm của Hy Lạp cổ đại mới
được có một bước ngoặt lớn nhờ công của học giả Boethius(khoảng 480–524).
Boethius(Boethius Anicius Manlius Severinus Boethius) sinh
ra ở Rome. Ngay từ nhỏ để thể hiện một trí tuệ khác thường khi sớm thông thạo cả
tiếng La tinh và tiếng Hy Lạp. Boethius sớm nổi lên như một ngôi sao trong
chính trường Vương quốc Ostrogoth khi trở thành thượng nghị sĩ ở tuổi 25, quan
chấp chính ở tuổi 33 rồi được chọn làm cố vấn riêng cho Theodoric Đại đế. Trong
nỗ lực dung hòa giáo huấn của Plato và Aristotle với thần học Kitô giáo,
Boethius đã tìm cách dịch toàn bộ các tác phẩm kinh điển Hy Lạp cho các học giả
phương Tây. Ông đã xuất bản nhiều bản chép và chú giải các tác phẩm của
Nicomachus, Porphyry, Cicero cùng nhiều tác giả khác. Đồng thời ông cũng viết
nhiều về âm nhạc, toán học và thần học. Mặc dù các công trình dịch thuật của
ông chưa hoàn thành do qua đời sớm, nhưng nhờ đó mà phần lớn các tác phẩm của
Aristotle đã sống sót được đến thời Phục hưng. Do đấu tranh không khoan nhượng
với tệ tham nhũng nên ông đã bị giới quan chức căm ghét. Vào khoảng năm 523 khi
công khai bảo vệ người đồng nghiệp chấp chính Caecina Albinus bị cáo buộc mưu
phản, ông bị Theodoric bỏ tù. Trong thời gian bị giam cầm, Boethius đã viết cuốn
Về sự an ủi của triết học, một luận thuyết triết học về vận mệnh, cái chết và
các vấn đề khác, trở thành một trong những tác phẩm có ảnh hưởng nhất và được
sao chép rộng rãi nhất của thời kỳ đầu Trung Cổ. Ông bị tra tấn và hành quyết
vào năm 524 rồi trở thành một vị Thánh tử vì đạo trong đức tin Kitô giáo truyền
thống. Bên cạnh các tác phẩm triết học, Boethius còn để lại một công trình âm
nhạc quan trọng - De Institutione Musica(về cơ sở của âm nhạc). Đây là cuốn
sách gối đầu giường của nhà lý thuyết âm nhạc suốt cả ngàn năm sau. Trong công
trình này, ông chia âm nhạc thành 3 loại:
Musica Mundana: Âm nhạc của vũ trụ (sự vận hành của các vì
sao).
Musica Humana: Âm nhạc của con người (sự hòa hợp giữa thân
thể và linh hồn).
Musica Instrumentalis: Âm nhạc của nhạc cụ (đây mới là thứ
âm thanh ta nghe thấy).
Boethius đã đơn giản hóa ký âm bằng cách dùng các chữ cái La
tinh để là tên gọi các bậc âm. Ban đầu, ông dùng tới 15 chữ cái từ A đến P làm
tên gọi các bậc âm trong hệ thống 2 quãng tám. Về sau, hệ thống này được thu gọn
còn 7 chữ cái cho bảy bậc âm A-B-C-D-E-F-G như ngày nay.
Đến khoảng năm 1025, lịch sử âm nhạc lại có thêm một bước
ngoặt nữa về ký âm nhờ phát minh của Guido xứ Arezzo(Guido d’Arezzo). Guido là
một tu sĩ dòng Biển Đức quê ở thành phố Arezzo, Ý. Sau thời gian đầu sự nghiệp ở
tu viện Pomposa trên bờ biển Adriatic, ông nhận ra những khó khăn mà các ca sĩ
gặp phải khi học thuộc lòng các bản tố ca Gregory, đặc biệt khi phụng vụ đang
phát triển nhanh chóng và ngày càng nhiều ngày lễ được thêm vào lịch phụng vụ.
Ông đã nghĩ ra một phương pháp để dạy các ca sĩ học thánh ca trong thời gian ngắn
và nhanh chóng được phổ biến trên khắp miền bắc Ý. Phương pháp của ông là một hệ
thống khuông nhạc và cách xướng âm. Ông đã nghiên cứu ca từ của bản thánh ca của
Diacon(Paulus Diaconus) Ut queant laxis hay Hymnus in Ioannem(Thánh ca Cầu nguyện
Thánh Joan):
Ut queant lascis
Resonnare fibris
Mira gestorum
Famuli tuorum
Solve poluti
Labii rearem
Sancte Iohanes
Và nhận thấy những vần thứ nhất của sáu câu đầu tiên được phổ
bằng những âm cao dần thêm một cung sau mỗi câu, riêng câu thứ tư cao hơn câu
thứ ba nửa cung. Guido lấy 2 ký tự đầu của sáu vần đầu tiên đặt tên cho sáu âm
đó là Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La. Hệ thống ký âm của Guido đã xác định được cao độ
chính xác các bậc âm điều mà trước đó chưa đạt được, ký âm trước đó chỉ xác định
được độ cao tương đối giữa các âm. Cuối thế kỷ XVII, Anselm xứ Flandre lại ghép
2 ký tự đầu của câu thứ bảy trong bài Ut queant laxis thành SI để đặt cho âm thứ
bảy có cao độ cao hơn âm La 1 cung. Năm 1673, trong chuyên luận Âm nhạc thực
hành(Musico Prattico) của mình, Giovanni Maria Bononcini (1642-1678) đã đổi tên
âm Ut thành Do vì cho rằng âm Ut khó hát vang. Và âm nhạc ngày nay đã có cách
ghi âm hoàn chỉnh với khuông nhạc năm dòng kẻ trên đó có bảy nốt Do re Mi Fa
Sol La Si với các trường độ khác nhau.
Dù đã có hệ thống ký âm bằng nốt chính xác, nhưng hai cách gọi
tên các bậc âm thì cách mới không hề phủ nhận cách cũ nên cả hai cách vẫn song
song tồn tại. Vả lại, phát minh của Guido dành cho chuyên ngành dạy hát nên sự
lan tỏa ban đầu diễn ra chủ yếu trong chuyên ngành này.
4/4/2026
Trịnh Minh Cường
Nhận xét
Đăng nhận xét