LƯỢC SỬ NGÀNH ÂM NHẠC HỌC LỊCH SỬ

 

Âm nhạc học lịch sử(historical musicology) hay nhạc sử học là một chuyên ngành của âm nhạc học chuyên nghiên cứu về lịch sử của các tác giả, tác phẩm, lý thuyết, biểu diễn và bối cảnh văn hóa của âm nhạc qua các thời kỳ.

Sơ kỳ

Trước khi âm nhạc học ra đời, việc nghiên cứu âm nhạc chủ yếu tập trung vào việc bảo tồn và truyền bá các tác phẩm thông qua việc sao chép thủ công. Các tu viện và nhà thờ là nơi lưu giữ chính các tài liệu văn bản âm nhạc. Đã xuất hiện một số học giả về lý luận và phê bình nhưng chưa hình thành một phương pháp nghiên cứu lịch sử có hệ thống.

Sự xuất hiện

Thế kỷ XVIII đã xuất hiện các tác phẩm tổng hợp đầu tiên về lịch sử âm nhạc. 

Như General History of Music(lịch sử âm nhạc đại cương) của Charles Burney (1776–1789) hay Allgemeine Geschichte der Musik(lịch sử âm nhạc đại cương) của Johann Nikolaus Forkel (1788-1801. 

Tuy nhiên, hai công trình này còn mang nặng tính sưu tầm và mô tả hơn là phân tích khoa học. Nhưng J N Forkel vẫn được nhiều người coi là người khai sinh ra ngành âm nhạc học hiện đại hoặc người khai sinh ra ngành nhạc sử học. 

Năm 1802, Forkel xuất bản cuốn Über Johann Sebastian Bachs Leben, Kunst und Kunstwerk(Về cuộc đời, nghệ thuật và tác phẩm nghệ thuật của Johann Sebastian Bach). Đây là cuốn tiểu sử học thuật chuyên sâu đầu tiên về một nhà soạn nhạc lớn, đặt nền móng cho thể loại tiểu sử âm nhạc học. 

Cuốn sách này không chỉ thu thập thông tin mà còn cố gắng phân tích, đặt tác phẩm của Bach vào bối cảnh lịch sử và mỹ học, dựa trên các tài liệu và lời kể của những người đương thời có quen biết Bach. Forkel đã cố gắng áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học, nghiên cứu ngôn ngữ học trong văn bản(philology) và hệ thống hóa để nghiên cứu âm nhạc thay vì chỉ đơn thuần là sưu tầm hay phê bình. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu các nguồn tài liệu gốc.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng ngành âm nhạc học(musicology) về sau được định hình một cách bài bản hơn nữa bởi các học giả như Guido Adler vào cuối thế kỷ XIX. Adler là người đã hệ thống hóa các nhánh và phương pháp của âm nhạc học (Historical Musicology, Systematic Musicology) vào năm 1885 thông qua bài viết "Umfang, Methode und Ziel der Musikwissenschaft" (Phạm vi, Phương pháp và Mục tiêu của Âm nhạc học). 

Tuy vậy, vai trò tiên phong của Forkel không thể phủ nhận. Ông đã đặt những viên gạch đầu tiên và truyền cảm hứng cho sự phát triển của một lĩnh vực nghiên cứu khoa học về âm nhạc, đặc biệt là trong khía cạnh lịch sử.

Định hình và phát triển

Trong thế kỷ XIX, sự lớn mạnh của  chủ nghĩa lãng mạn và dân tộc khi quan tâm đến quá khứ, lịch sử dân tộc và việc phục hồi các giá trị văn hóa cổ đã thúc đẩy nghiên cứu âm nhạc. Âm nhạc học lịch sử phát triển mạnh mẽ nhất ở Đức. Trường phái Đức nhấn mạnh vào tính khoa học, nghiên cứu nguồn gốc (philology), và phân tích tác phẩm.

Năm 1863, Friedrich Chrysander bắt đầu xuất bản công trình Jahrbücher für musikalische Wissenschaft (Niên giám Khoa học Âm nhạc), đánh dấu bước ngoặt quan trọng.

Năm 1868, Gustav Nottebohm tiên phong trong việc nghiên cứu các bản thảo và phác thảo của Beethoven, mở ra hướng nghiên cứu mới về quá trình sáng tác.

Cuối thế kỷ XIX, các ấn bản tổng hợp (Gesamtausgaben) về các nhà soạn nhạc lớn như J S Bach, F Handel, W A Mozart bắt đầu được thực hiện và tạo nền tảng vững chắc cho ngành nghiên cứu.

Mở rộng và chuyên sâu hơn nữa

Vào thế kỷ XX,  phương pháp luận phát triển tính chặt chẽ, tập trung vào việc nghiên cứu nguồn tài liệu gốc, phân tích âm nhạc và xác định niên đại.  Bên cạnh các nhà soạn nhạc kinh điển, nghiên cứu bắt đầu mở rộng sang âm nhạc thời Trung Cổ, Phục Hưng và các nền văn hóa khác.

Âm nhạc học bắt đầu phát triển mạnh mẽ ở Hoa Kỳ với việc thành lập các khoa âm nhạc học tại các trường đại học lớn. Ngành phải đối mặt với những quan điểm phê phán từ các lĩnh vực mới như âm nhạc học mới (New Musicology), âm nhạc học văn hóa (Cultural Musicology) và nghiên cứu biểu diễn (Performance Studies).

Các đối tượng nghiên cứu ngày càng được mở rộng. Không chỉ tập trung vào các kinh điển âm nhạc mà còn nghiên cứu âm nhạc đại chúng, âm nhạc phi phương Tây, âm nhạc dân gian, và vai trò của giới tính, chủng tộc trong âm nhạc. Quan tâm hơn đến bối cảnh xã hội, chính trị, kinh tế ảnh hưởng đến âm nhạc và công nghệ mới. Âm nhạc học lịch sử ngày càng trở nên liên ngành, kết hợp với xã hội học, nhân học, nghiên cứu văn hóa, v.v…

17/7/2025

Trịnh Minh Cường tổng hợp từ các nguồn trên mạng