LƯỢC SỬ THỂ LOẠI CANTATA

Chiều Chủ nhật tha thẩn nghe vài cantata của Bach, Vivaldi, thánh ca của Palestrina và chợt nghĩ mình định tìm hiểu lịch sử thể loại này mà chưa thực hiện. Bắt đầu bằng vài nét sơ lược vậy.

Thuật ngữ cantata bắt nguồn từ cantare tiếng Ý có ngĩa là hát. Đầu tiên cantata xuất hiện tại Ý là một sáng tác thanh nhạc thế tục ngắn gọn viết cho đơn ca cùng bè trầm continuo. Cấu trúc của nó như một đoạn độc thoại hoặc một câu chuyện nhỏ thường được trình diễn trong các phòng kín.

Giai đoạn đầu - thời Baroque sớm (khoảng 1620 - 1660)

Alessandro Grandi(1590-1630) được ghi nhận là một trong những người đầu tiên sử dụng thuật ngữ "cantata" để đặt tên cho các tác phẩm của mình vào những năm 1620.

Giacomo Carissimi(1605-1674) và Luigi Rossi(1597-1603) là những nhà soạn nhạc quan trọng góp phần định hình và phát triển thể loại cantata thuở đầu, đặc biệt là cantata thính phòng với các đoạn độc thoại trữ tình. Giacomo Carissimi là một trong những người đầu tiên viết cantata tôn giáo(cantata da chiesa).

Barbara Strozzi(1619-1677) là một nhà soạn nhạc nữ hiếm hoi thời Baroque đã viết nhiều cantata thế tục (cantata da camera) với giai điệu rất biểu cảm.

Giai đoạn phát triển – giữa và cuối thời Baroque (khoảng 1660 - 1750)

Trong giai đoạn này, cantata đã phân thành hai dòng chính:

1. Cantata thính phòng Ý: Vẫn giữ nguyên cấu trúc ban đầu là đơn ca cùng continuo nhưng phức tạp hơn và bắt đầu có sự phân chia rõ ràng giữa hát nói(recitativo) và aria.

2. Cantata nhà thờ Đức: Đây là nhánh phát triển nhất. Cantata được phát triển thành một liên ca khúc có nhiều chương với dàn đồng ca, đơn ca, độc tấu và dàn nhạc. Nội dung chủ yếu dựa trên các bản thánh ca của Luther.

Các nhà soạn nhạc tiêu biểu: Dietrich Buxtehude(1637-1707) là người đặt nền móng quan trọng cho cantata nhà thờ Đức, đã kết hợp phần thánh ca với các đoạn đơn ca.

Georg Philipp Telemann(1681-1707) là nhà soạn nhạc viết khỏe nhất với hơn 3000 sáng tác, trong đó có hơn 1750 cantata với nhiều phong cách khác nhau.

Johann Sebastian Bach(1685-1750) là bậc thầy vĩ đại nhất của cantata nhà thờ với hơn 200 cantata đưa thể loại này lên đỉnh cao với sự kết hợp nghệ thuật đối âm điêu luyện, cấu trúc phức tạp với nội dung sâu sắc.

Từ thời Cổ điển đến nay các nhà soạn nhạc vẫn tiếp tục sáng tác cantata cả tôn giáo lẫn thế tục.

10/8/2025

Trịnh Minh Cường