CÁCH BỐ TRÍ DÀN NHẠC

 Vì sao dàn violin luôn ở phía trước, bộ hơi ở phía sau? Và tại sao gần như không bao giờ bạn  thấy những cây kèn tuba ở ngay cạnh nhạc trưởng?

Ở hầu hết các buổi hòa nhạc của dàn nhạc ngày nay, bạn sẽ thấy dàn violin ở ngay bên trái nhạc trưởng, viola ở giữa bên trái và bộ gỗ, sau đó là bộ gõ. Bên phải của nhạc trưởng, bạn sẽ thấy dàn cello và double bass, phía sau là bộ đồng.  Bộ hơi và bộ gõ âm thanh to hơn ở phía sau và dàn dây êm dịu hơn ở phía trước có vẻ là một sắp xếp hợp lý. Nhưng hơn 100 năm trước, kiểu bố trí này không tồn tại… Bè violin hai, thay vì ngồi cạnh những cây violin một, thường ngồi đối diện, vị trí của bè cello trong hầu hết các dàn nhạc ngày nay. Sơ đồ vị trí này đã giúp hỗ trợ hiệu ứng 'đối đáp' hoặc đàm thoại trong bộ dây mà các nhà soạn nhạc thế kỷ XVIII và XIX như Mozart, Elgar và Mahler thường viết trong âm nhạc của họ. Hãy lắng nghe chương kết giao hưởng ‘Jupiter’ của Mozart.

 Một số nhà soạn nhạc thế kỷ XIX và XX đã chỉ định cách bố trí dàn nhạc khi chơi  tác phẩm của họ.

Trong hai chương của Requiem của mình, Hector Berlioz đã chỉ dẫn rằng nên đặt bộ đồng ở cả bốn góc của khán phòng. Và trong nhiều buổi biểu diễn Giao hưởng số 2 'Phục sinh' của Gustav Mahler, một nhóm hòa tấu gồm kèn horn Pháp, trumpet và bộ gõ sẽ biểu diễn ở ngoài sân khấu trong một sảnh trên tầng hoặc một vị trí nổi bật tương tự.

Sau đó vào nửa đầu thế kỷ XX, Leopold Stokowski, nhạc trưởng nổi tiếng của Dàn nhạc Philadelphia đã chỉ huy toàn bộ âm nhạc cho bộ phim hoạt hình Fantasia năm 1940 của Disney, đã xuất hiện và thay đổi cuộc chơi mãi mãi.  Stokowski cảm thấy cách bố trí trước đó không mang lại sự pha trộn và thể hiện âm thanh tốt nhất, vì vậy ông đã thử nghiệm triệt để các sơ đồ ngồi khác nhau.

 Courtney Lewis, giám đốc âm nhạc của Dàn nhạc Giao hưởng Jacksonville, nhớ lại: “Có một lần, ông ấy đã khiến khán giả Philadelphia kinh hoảng khi đặt bộ hơi và đồng phía trước bộ dây. Ban lãnh đạo đã rất tức giận, cho rằng bộ hơi  ‘không đủ bận rộn để tạo nên một màn trình diễn hay’.” Theo quan điểm của các lãnh đạo, bộ hơi không phải lúc nào cũng chơi theo giai điệu và không như bè violin họ thường có một số ô nhịp nghỉ liên tiếp. Lewis tiếp tục: “Nhưng vào những năm 1920, ông ấy đã thực hiện một thay đổi có hiệu quả. “Ông xếp bộ dây từ cao xuống thấp, từ trái sang phải khi cho rằng việc đặt tất cả các cây violin cạnh nhau sẽ giúp các nhạc công nghe nhau rõ hơn.

 “Sự thay đổi Stokowski” đã được các dàn nhạc trên khắp nước Mỹ áp dụng đúng như tên gọi này.

Vì lý do âm thanh, việc đặt các cây violin ở phía trước là điều hợp lý. Một dàn nhạc có 20 cây violin và hai cây kèn tuba vì kèn tuba âm thanh to hơn violin rất nhiều, vì vậy cũng do logic đó, những cây violin thường được ở vị trí đầu của dàn nhạc để chúng có thể được nghe thấy.  Violin có tông giọng tươi sáng, như hát rất phù hợp để chơi các bè giai điệu, với các nhạc cụ có âm vực thấp hơn sẽ chơi hòa âm bên dưới. Cách thiết lập này đạt được sự cân bằng về âm thanh được truyền ra khán phòng với nhiều âm vang từ các nhạc cụ dây đó.  Một điều đáng nói là vẻ đẹp hình ảnh của dàn violin ở trước dàn nhạc. Chuyển động lướt đồng đều của 20 cây vĩ cùng nhiều thao tác nhanh  của các ngón tay tạo ra hiệu ứng khá nổi bật.  Sự thay đổi Stokowski không hẳn là hình mẫu cuối cùng của dàn nhạc. Nhiều nhạc trưởng và nhóm nhạc ngày nay thích thử nghiệm những cách mới và sáng tạo khi biểu diễn nhạc sống.

 Ngày nay, Dàn nhạc Aurora đang đi tiên phong với các buổi hòa nhạc sống động, nơi nghệ sĩ được đưa lên các nền tảng cho phép khán giả đi lại bên trong dàn nhạc – một trải nghiệm đặc biệt thú vị.

 Nhạc trưởng người Ý Riccardo Muti thích chơi đùa với việc bố trí trên sân khấu, đặc biệt là trong các buổi biểu diễn các giao hưởng Bruckner. Và tất nhiên, các hố dàn nhạc trong các vở opera và các vở nhạc kịch có cách sắp xếp chỗ ngồi khác nhau.

 Nhưng thực sự, kể từ thời của Stokowski, có một thứ vẫn có hiệu quả là các cây đàn dây quét ở phía trước. Có lẽ sẽ phải mất một thời gian nữa chúng ta mới thấy những cây  tuba chiếm được vị trí nổi bật. Chỉ có điều khán giả đừng quên mang theo nút tai khi đó…

 12/4/2024 

Trịnh Minh Cường dịch từ Classic Fm