MƯỜI BẢN NHẠC CỔ ĐIỂN VỀ TỰ DO

 

Emily E. Hogstad

Nhạc cổ điển luôn được sử dụng cho các mục đích chính trị, cả ở các chế độ áp bức, như ở Liên Xô của Stalin và Đức Quốc xã, lẫn các cuộc đấu tranh giành quyền tự chủ và tự do (như trong phong trào độc lập của Phần Lan). Các cuộc cách mạng châu Âu đã lấy âm nhạc cổ điển làm biểu tượng từ rất lâu. Hôm nay, chúng ta cùng xem mười bản nhạc cổ điển về tự do, từ vở opera lấy bối cảnh ngục tù của Beethoven đến bản nhạc piano khó nhằn của Undine Smith Moore về trải nghiệm trở thành người da đen ở Mỹ.

1- Ludwig van Beethoven: Leonore Overture số 3 (1806)

Trong vở opera Fidelio của Beethoven, nhà quý tộc Tây Ban Nha Florestan dọa vạch trần sự tham nhũng của thống đốc nhà giam Pizarro. Bất chấp pháp luật Pizarro đã bỏ tù Florestan  và tuyên bố rằng anh ta đã bị giết. Tuy nhiên, Leonore vợ của Florestan không tin chuyện này. Cô ăn mặc giả trai lấy tên là Fidelio và kiếm một công việc trong tù để tìm hiểu về sự thật đã xảy ra với chồng mình. Đến cuối vở opera, Leonore đã kịp thời xuất hiện cạng chồng mình ngay khi Pizarro chuẩn bị ra tay giết thật. Y tức giận dọa giết cả hai nhưng Fidelio - Leonore đã đối đầu với y bằng một khẩu súng và giải thoát chồng.

Beethoven đã rất khó khăn khi viết overture cho vở opera này khi đã phải viết đi viết lại và dừng lại ở phiên bản thứ 3. Đôi khi nó được chơi sau khi Leonore giải cứu được chồng.

https://open.spotify.com/track/4Q75ep0p820batnYyyuDt9?si=4fddb75af52443a3

 

2- Giuseppe Verdi: “Va, pensiero” từ opera Nabucco (1841)

Vở opera Nabucco của Verdi kể câu chuyện trong Kinh thánh về cuộc lưu đày người Do Thái ở Babylon đầy áp bức. Trong vở opera, những người nô lệ Do Thái đồng ca Va, pensiero(Nghĩ đi nào) khi họ làm việc, mô tả những suy nghĩ của họ với quê hương khi bị lưu đày. Tuy nhiên, đây không phải là ý nghĩa tiềm tàng duy nhất của âm nhạc ở Ý vào giữa thế kỷ XIX. Vào thời điểm đó, phong trào giành độc lập và thống nhất nước Ý đang phát triển mạnh mẽ, nghệ thuật và âm nhạc đã góp phần xây dựng niềm tự hào và bản sắc dân tộc. Năm 1844, vài năm sau khi Nabucco ra mắt, hai anh em Attilio và Emilio Bandiera đang nỗ lực hết mình vì một nước Ý thống nhất thì một trong những đồng chí của họ phản bội, hai anh em bị bắt và bị xử tử. Họ đã được tôn vinh là liệt sĩ vì chính nghĩa.  Verdi không nhất thiết phải tán thành một phong trào như vậy. Nhưng dù muốn hay không, cuối cùng âm nhạc của ông có thể đã góp phần tạo nên bầu không khí khiến cuộc cách mạng trở nên khả thi.

https://open.spotify.com/track/4UPPQcwiQJpmXYirbgicT9?si=79ca22954adb41d1

 

3- Frédéric Chopin: Polonaise Anh hùng(1842)

Chopin rất tự hào về nguồn gốc Ba Lan của mình. Tuy nhiên khi 20 tuổi, anh đã rời Warsaw để lập nghiệp ở một thành phố lớn hơn. Ngay khi anh cùng người bạn thân là nhà hoạt động chính trị Tytus Woyciechowski đến được Vienna, thì ở Warsaw đã nổ ra một cuộc khởi nghĩa. Cuộc Khởi nghĩa Tháng 11 ở Warsaw kéo dài từ tháng 11 năm 1830 đến tháng 10 năm 1831.(Ngay khi nghe tin về cuộc nổi dậy, Woyciechowski đã trở về Warsaw, còn Chopin ở lại.) Người Ba Lan đã chiến đấu chống lại quân xâm lược Nga nhưng cuối cùng đã bị thất bại. Chopin suy sụp hoàn toàn khi biết kết cục. Anh đã viết trong nhật ký của mình: “Ôi Chúa ơi! … Ngươi ở đó, nhưng ngươi không báo thù!”

Trong những năm sau đó, nhà soạn nhạc trẻ ngày càng bị ám ảnh bởi bản sắc Ba Lan. Anh bắt đầu kết hợp các điệu polonaise – một kiểu nhảy có nguồn gốc từ Ba Lan – vào âm nhạc piano của mình. Anh cũng bắt đầu hẹn hò với nữ văn sĩ Paris George Sand, người ủng hộ chính nghĩa Ba Lan trong các bài viết của cô. Sau khi anh viết Polonaise anh hùng, cô ấy đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa Polonaise và cuộc đấu tranh vì tự do và quyền tự quyết của các quốc gia khác khi viết: “Nguồn cảm hứng! Lực lượng! Sức sống! Không còn nghi ngờ gì nữa, tinh thần đó phải hiện diện trong Cách mạng Pháp [1848]. Từ giờ trở đi, bản Polonaise này sẽ là một biểu tượng, một biểu tượng anh hùng.”

https://open.spotify.com/track/0kujiifTxnLSXUg5GPtWce?si=8b37d894166d4efa

 

4- Pyotr Ilyich Tchaikovsky: 1812 Overture (1880)

Bản overture này được sáng tác để kỷ niệm việc hoàn thành nhà thờ Chúa Cứu thế ở St. Petersburg. Việc xây dựng nhà thờ đã bắt đầu từ nhiều thế hệ trước đó như một cách tạ ơn Chúa sau khi người Nga chiến thắng cuộc xâm lăng của Napoléon vào năm 1812. Để ca ngợi chiến thắng của đồng bào mình, Tchaikovsky đã viết một overture về cuộc chiến có các trích đoạn của bài Marsaillaise và các bài dân ca Nga như lời ca ngợi  chiến thắng này bằng một phối khí hoành tráng cho dàn nhạc lớn, dàn kèn đồng, chuông nhà thờ và thậm chí cả đại bác.

https://open.spotify.com/track/3FTtol76FmRdVNRUO42csG?si=0f1365b9a36e4294

 

5- Jean Sibelius: Finlandia (1899)

Finlandia là tác phẩm nổi tiếng nhất của Sibelius. Nó được viết cho Lễ kỷ niệm Báo chí năm 1899, một sự kiện ở Phần Lan phản đối sự kiểm duyệt báo chí của Đế quốc Nga. Để vượt qua sự kiểm duyệt của Nga, tác phẩm được trình diễn dưới những tựa đề vô thưởng vô phạt như “Cảm giác hạnh phúc khi thức tỉnh mùa xuân Phần Lan”. Tuy nhiên, tác phẩm không chỉ nói về cảm xúc hạnh phúc; rõ ràng đó cũng là một lời kêu gọi chống lại áp bức. Finlandia khắc họa sự đấu tranh, sau đó chuyển sang giai điệu trong sáng tượng trưng cho tinh thần cao thượng của người Phần Lan. Giai điệu trong sáng đó nghe có vẻ giống một bài thánh ca cổ, nhưng thực ra Sibelius sáng tác nó riêng cho tác phẩm này. Tác phẩm kết thúc với một năng lượng kích động nồng nhiệt.

https://open.spotify.com/track/6BywXdPigCH0sgHlJ98kuQ?si=a259333201ee4bc5

 

 

6- Amy Beach: A Song of Liberty(Bài ca Tự do) (1902)

Nhà soạn nhạc người Mỹ Amy Beach đã sáng tác Bài ca Tự do cho piano và dàn hợp xướng nữ với ca từ là thơ của  Frank Lebby Stanton, nhà thơ đoạt giải đầu tiên của Georgia.

Bài ca đề cập đến các chủ đề về bản sắc dân tộc và quyền tự do Mỹ cũng như theo quan điểm của người kể chuyện, thiên hướng tự do của người Mỹ trải dài “từ biển này đến biển kia”, bằng những từ ngữ lặp lại ca từ của Katharine Lee Bates cho bài ca sau này được gọi là “Nước Mỹ tươi đẹp”.

Vinh danh đất nước hùng cường của chúng ta!

Không ngại tiếng trống trận.

Kiếm Ngự trị trên tay,

Kẻ bạo ngược quỳ dưới chân!

https://youtu.be/6BAhiY7e_qQ?si=AvCOuLFH1aqvoL9K

 

7- Ethel Smyth: March of the Women(Hành khúc Phụ nữ) (1910)

Nhà soạn nhạc Ethel Smyth sinh năm 1858 tại Kent, Anh quốc. Bà là một kẻ nổi loạn từ thời thơ ấu, đòi được học nhạc ở châu Âu và tự nhốt mình trong phòng đến khi ông bố đồng ý để mình đi. Không ai ngạc nhiên khi bà thành người ủng hộ lớn cho phong trào đòi quyền bầu cử cho phụ nữ, thậm chí bà còn dạy nhà hoạt động Emmeline Pankhurst cách ném đá vào cửa sổ. Năm 1910, bà gia nhập Liên minh Chính trị và Xã hội Phụ nữ và thực sự đã từ bỏ sự nghiệp âm nhạc  trong hai năm để đóng góp cho phong trào.

Bà quay lại với âm nhạc một thời gian ngắn vào năm 1911 khi sáng tác March of the Women(Hành khúc Phụ nữ). Trong thời gian này, bà bị bắt vì quá tích cực và bị giam trong Nhà tù Holloway. Những người cùng khổ với bà sẽ diễu hành trong sân nhà tù hát Hành khúc này trong khi bà nhoài người qua cửa sổ chỉ huy họ hát với bàn chải đánh răng.

https://open.spotify.com/track/4dKLzrCEmR9sbz4jLE5WiV?si=629047b18dff42ed

 

8- Undine Smith Moore: Before I’d Be A Slave(trước khi tôi là nô lệ) (1953)

Nhà soạn nhạc người Mỹ gốc Phi Undine Smith Moore sinh ra ở Virginia năm 1904 và mất năm 1989. Vào cuối sự nghiệp vẻ vang của mình, bà được ca ngợi là “Trưởng lão của các nhà soạn nhạc nữ da đen”. Bà thường đưa chủ đề liên quan đến người Mỹ da đen vào sáng tác của mình.

Năm 1953, bà viết một bản nhạc chương trình cho piano solo mang tên Before I'd Be a Slave. Bà mô tả nọi dung tác phẩm của mình như sau:

Nó đi theo một chương trình mà tôi hy vọng được thể hiện rõ ràng trong âm nhạc mà không cần giải thích bằng lời nói – nói chung là:

Trong sự thất vọng và hỗn loạn của những nô lệ khao khát được tự do

Trong bóng tối sâu thẳm - một cuộc chiến đấu chậm chạp và nặng nề, được đánh dấu bằng những nỗ lực trốn thoát dù vẫn bị trói buộc - gần như thành công.

Giằng co với kẻ áp bức.

Một chút tự do giành được - sự vận động hướng lên trên bớt đau đớn hơn.

Ước vọng - quyết tâm - khẳng định tiếp tục.

https://open.spotify.com/track/71YPuqAS2rhNidyIn4ToAY?si=877b763d424e4226

 

9- Dmitri Shostakovich: Symphony số 11 (1957)

Trong bản giao hưởng thứ 11 của mình, Dmitri Shostakovich đã lấy câu chuyện Cách mạng Nga 1905 làm cảm hứng sáng tạo. Bản giao hưởng này thường được mô tả như một bản nhạc nền không có phim. Cũng dễ hiểu về lý do: tác phẩm kéo dài liên tục một giờ không nghỉ và mỗi chương đều có một chương trình. Chương đầu tiên về sự yên tĩnh ở Quảng trường Cung điện trước khi những người biểu tình không vũ trang tuần hành vào cung điện rồi bị quân triều đình bắn. Chương thứ hai mô tả các lực lượng bắt đầu tấn công đám đông và chương thứ ba tưởng nhớ những người vừa hy sinh. Đoạn cuối gợi đến cuộc Cách mạng Tháng Mười  trong đó phe hoàng gia đã bị đánh bại một lần và mãi mãi.

Có thể tuy không chắc chắn, cảm hứng truyền cho Shostakovich viết bản giao hưởng này ít nhất có phần thiện cảm của ông với Cách mạng Hungary năm 1956. Những bằng chứng về quan điểm chính trị của ông rất phong phú và thường mâu thuẫn. Nhưng ngoài tất cả những điều đó, rất dễ dàng đọc ra câu chuyện về cuộc đấu tranh, tự do và quyền tự quyết trong bản nhạc này.

https://open.spotify.com/album/3p5zVsLOeGmOM9E4LUn0bV?si=HOwLN18QQw2u-ARWCN_lxQ

10- Frederic Rzewski: The People United Will Never Be Defeated! (1975)

Với một số người, tác phẩm này là một trong những tập Biến khúc trên chủ đề tuyệt vời nhất từng được sáng tác. Là một sáng tác của nhà soạn nhạc người Mỹ Frederic Rzewski(1938 – 2021), tác phẩm bao gồm một bài ca phản kháng của Chile - El pueblo unido jamás será vencido! (Những người đoàn kết sẽ không bao giờ bị đánh bại!), và 36 biến khúc trên đó.

Rzewski viết tác phẩm này như một bài bình luận về cuộc phản kháng của quần chúng chống lại nhà độc tài Augusto Pinochet, người lên nắm quyền với sự ủng hộ của chính phủ Mỹ vào năm 1973. Tác phẩm rất lớn, kéo dài cả tiếng đồng hồ và cũng đòi hỏi rất cao. Đầu tiên, bản nhạc yêu cầu nghệ sĩ piano huýt sáo và đóng nắp đàn piano!

https://open.spotify.com/track/3UyvCqBuT0BqkO9qmTT4Y8?si=3423a10c0c574b4c

Kết luận

Bất cứ khi nào con người cảm thấy bị áp bức bởi bất kỳ thế lực nào, bản chất thứ hai là tạo ra hoặc tìm niềm an ủi trong âm nhạc thể hiện sự bi thảm, giận dữ, bi kịch và đôi khi là chiến thắng có thể nảy sinh khi tìm kiếm tự do…và mười tác phẩm âm nhạc cổ điển về tự do này đã chứng minh điều đó!

Bản nhạc về tự do yêu thích của bạn là bản nào?

14/7/2024

Nhân ngày 14/7

Trịnh Minh Cường dịch từ trang Interlude. hk