KHAI SINH THỂ LOẠI GIAO HƯỞNG THƠ

 Giao hưởng thơ – tiếng Anh là symphonic poem hoặc tone poem, tiếng Pháp là poème symphonique.

Đầu thế kỷ XIX chứng kiến những biến động chưa từng có trong lịch sử loài người, đó là chiến tranh giữa các quốc gia, cách mạng công nghiệp, cách mạng chính trị … dẫn đến sự sụp đổ của chế độ quân chủ và sự lên ngôi của cá nhân, của tinh thần dân tộc,tinh thần khai sáng. Biến động xã hội lớn như vậy tất yếu tạo biến động trong đời sồng văn học nghệ thuật nói chung và trào lưu Lãng mạn (Romanticism) đã lên ngôi. Tự do cá nhân dần thay thế những nguyên tắc cổ điển nghiêm ngặt.

Trong âm nhạc, các nhà soạn nhạc Lãng mạn bắt đầu tìm tòi những con đường mới để mở rộng ranh giới của âm nhạc, không chỉ là những cấu trúc trừu tượng mà phải có sức biểu cảm không giới hạn. Các tác phẩm âm nhạc chương trình bắt đầu xuất hiện và ngày một nhiều.

Danh tiếng huy hoàng của một siêu sao piano chưa làm F. Liszt thỏa mãn, ông luôn khao khát đạt thành công tương tự trong lĩnh vực sáng tác, nhà chuyển soạn dù vĩ đại vẫn chưa phải đích của ông. Trong khi đi lưu diễn, Liszt đã không ngừng học hỏi và nghiên cứu các tác phẩm của các bậc thầy khác, đặc biệt là Beethoven và Berlioz. Việc chuyển soạn các giao hưởng lớn cho piano đã giúp ông nắm vững nghệ thuật phối khí. Khoảng năm 1847, Liszt đưa ra một quyết định táo bạo: từ bỏ cuộc sống du mục của một nghệ sĩ đỉnh cao để tập trung hoàn toàn vào sáng tác. Năm 1848 ông nhận lời làm giám đốc âm nhạc cung đình Weimar (Đức) để có đủ điều kiện để thử nghiệm các ý tưởng mới: đó là thời gian và một dàn nhạc.

  Bản Giao hưởng cuồng tưởng(Symphonie fantastique 1830) của người bạn thân Hector Berlioz đã làm cho Liszt suy nghĩ rất nhiều. Berlioz đã cho thấy rằng một tác phẩm giao hưởng có thể hàm chứa một câu truyện chi tiết. Trong đó các chủ đề âm nhạc có thể đại diện cho các ý tưởng. Liszt càng cảm thấy các hình thức cổ điển, hình thức sonata chẳng hạn, đã trở nên quá cứng nhắc không đủ sức để diễn đạt những ý tưởng phức tạp hơn nữa của thời đại mình. Ông muốn  tìm một hình thức diễn đạt mới “phá cách” cho phép tự do hơn trong diễn đạt để có thể kết nối với văn học, triết học.

Giai đoạn làm việc tại Weimar được coi là thời kỳ sáng tạo sung mãn nhất của Liszt. Ông có một dàn nhạc riêng, có thời gian và sự khuyến khích từ Công chúa Carolyne Sayn-Wittgenstein, người đã hết lòng cổ vũ ông tập trung vào sáng tác. Weimar đã trở thành một trung tâm của "Trường phái Đức mới", nơi Liszt và những đồng nghiệp cùng chí hướng khám phá các con đường mới cho sáng tác âm nhạc.

Ông tổng hợp những ý tưởng từ các "overture hòa nhạc"  và giao hưởng chương trình của Berlioz và

đặt ra một hình thức mới chỉ có một chương duy nhất nhưng vẫn duy trì được sự phát triển âm nhạc giao hưởng đảm bảo tính logic. Ông đặt tên cho thể loại này là "symphonische dichtung" – nghĩa là thơ giao hưởng và tác phẩm đầu tiên sáng tác theo hình thức này có tiêu là "Ce qu'on entend sur la montagne" (Những gì nghe thấy trên núi), dựa trên bài thơ cùng tên sáng tác năm 1849 của Victor Hugo.

Các bản giao hưởng thơ của Liszt thường dựa trên các tác phẩm văn học như Les Préludes(các prelude) lấy cảm hứng từ thơ của Alphonse de Lamartine, bản Orpheus dựa trên thần thoại Hy Lạp, Tasso trên thơ của Byron. Trong đó ông sử dụng cách biến đổi chủ đề (thematic transformation) để đại diện cho các ý tưởng hoặc nhân vật trong câu chuyện và chúng được biến đổi theo tình tiết câu chuyện gốc diễn ra.

Sáng tạo của Liszt đã được các đồng nghiệp và thính giả chào đón nhiệt tình và giao hưởng thơ đã thành một thể loại quan trọng của các nhà soạn nhạc của từ đó đến nay.

Có thể kể sơ sơ một số ví dụ:

Bedřich Smetana (1824-1884) với liên khúc giao hưởng thơ "Má Vlast" (Tổ quốc tôi) với bản nỏi bật là "Vltava" (Dòng sông Moldau) https://open.spotify.com/album/7bEgoD9Ays4eVg5zPvDhRb?si=uT4aQ6faTUyzkcbKstdPHA

Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840-1893) với một số giao hưởng thơ dựa trên các tác phẩm văn học hoặc bi kịch, như "Romeo và Juliet" (Romeo and Juliet Fantasy Overture) https://open.spotify.com/album/5gMbHiDO0vjqX7ykF6sVcM?si=PDFLlLReQReiDU0nwgtNSw

"Francesca da Rimini" Dựa trên một đoạn trong "Thần khúc" của Dante

https://open.spotify.com/album/0wNFTz7wkHsbAFrfGoG99T?si=AsCghMLoQjShFOwWgMkc_g

 

Richard Strauss (1864-1949) – ông vua giao hưởng thơ đã đưa thể loại này lên một tầm cao mới về sự phức tạp, miêu tả chi tiết và quy mô dàn nhạc:"Also sprach Zarathustra" (Zarathustra đã nói như vậy) và

"Don Juan": https://open.spotify.com/album/1kHbPoLRmiAHIDgYRraYU9?si=zswH7smbQjKkI2RxMhqQvg 

"Till Eulenspiegels lustige Streiche" (Những trò nghịch ngợm vui nhộn của Till Eulenspiegel) và "Ein Heldenleben" (Cuộc đời một anh hùng): https://open.spotify.com/album/0IvlTYKm634mFLFvbdQljb?si=xaEA8LxERTWVKcaQ1Kq1Sw

Jean Sibelius (1865-1957) với "Finlandia" và "Tapiola" https://open.spotify.com/album/4EHR0kyDonVmJw4FeHUsWi?si=hb3lNxgvTWKrP9DtUJL9gA

14/6/2025

Trịnh Minh Cường