LỊCH SỬ CỦA THỂ LOẠI CONCERTO

Nếu bạn đã dành thời gian cho nhạc cổ điển, hẳn bạn đã gặp từ "concerto". Điều này chứng minh rằng trong hơn bốn thế kỷ, thể loại concerto đã liên tục phát triển để đem đến một sự cộng hưởng qua nhiều thời đại. Nhưng concerto là gì và nó bắt nguồn từ đâu? Chúng ta hãy cùng tìm hiểu những chặng đường lịch sử của một trong những thể loại nhạc cổ điển được ưa chuộng nhất này.

Concerto như chúng ta biết ngày nay là một sáng tác khí nhạc viết cho một hoặc nhiều nghệ sĩ độc tấu và được đệm bởi một dàn nhạc hoặc một nhóm hòa tấu khác. Nó thường có ba chương với chương đầu và cuối thường có nhịp độ nhanh, còn chương giữa chậm hơn. Mục đích của một bản concerto một phần để thể hiện trình độ  điêu luyện của nghệ sĩ cùng khả năng của nhạc cụ mà tác phẩm đã xác định qua tiêu đề và do đó, một số khoảnh khắc ngoạn mục nhất của một sáng tác khí nhạc có thể được tìm thấy trong các bản concerto.

Concerto được phát minh khi nào?

Trong tiếng Ý concerto có nghĩa là hòa hợp hoặc tập hợp bắt nguồn từ động từ tiếng Latin concertare, có nghĩa là một cuộc thi hoặc cuộc chiến.  Có thể bạn sẽ ngạc nhiên khi biết rằng nguồn gốc của concerto có thể bắt nguồn từ một thể loại nhạc có lời vào cuối thế kỷ 16. Trong giai đoạn trước thế kỷ 17 này, các sáng tác thánh nhạc dành cho giọng hát và dàn nhạc thường được gọi là concerto, như được phản ánh trong cách J. S. Bach sử dụng từ 'concerto' cho các tác phẩm mà  hiện chúng ta gọi là cantata. Thuật ngữ 'concerto' ban đầu được sử dụng để chỉ các sáng tác viết cho giọng hát và nhạc cụ với các bè độc lập - trái ngược với việc chỉ nhân đôi các bè giọng hát vốn là kỹ thuật phổ biến trong thời Phục hưng.

Tác phẩm In Ecclesiis của Giovanni Gabrieli(1557-1612) đã cho chúng ta một ý hay về mô hình concerto đầu tiên. Tác phẩm được viết cho tám ca sĩ và một nhóm nhỏ các nghệ sĩ nhạc cụ và có các yếu tố điêu luyện - đặc biệt là ở các bè lĩnh xướng mà về sau sẽ gắn liền với thể loại concerto.

Khoảng một thế kỷ sau, một biến thể của hình thức nhạc cụ này xuất hiện cùng các nhà soạn nhạc người Ý như Giuseppe Torelli và Arcangelo Corelli mở đường cho việc xuất bản các bản concerto của họ trong thời Baroque. Trong các tác phẩm như Concerto Rê trưởng Op. 6 số 1 của Corelli, phần viết điêu luyện không dành cho một bè nhạc cụ mà trải rộng giữa nhiều nhạc cụ. Thể loại này được gọi là concerto grosso – có nghĩa đen là ‘concerto lớn’.

Những ai có ảnh hưởng sớm nhất đến thể loại concerto?

Trong nửa sau của thời kỳ Baroque, thể loại concerto như chúng ta biết bắt đầu hình thành với sự đóng góp của các nhà soạn nhạc Albinoni, Vivaldi, Handel và Bach. Khi đó concerto được coi là tiêu biểu cho phong cách sáng tác kiểu Ý. Vì phong cách Ý đang rất thời thượng, nhà soạn nhạc nào cũng tìm cách mô phỏng phong cách này trong các sáng tác của họ.

Trong thời kỳ này, các bản concerto chủ yếu được viết cho nhạc cụ dây hoặc nhạc cụ hơi độc tấu, tuy nhiên cũng có một số ngoại lệ đáng chú ý  gồm các bản concerto của A. Vivaldi viết cho các nhạc cụ độc tấu cùng dàn nhạc.

Concerto cho đàn phím vẫn chưa trở thành trụ cột của thể loại này, nhưng điều đó sắp thay đổi…

Trong thời kỳ Cổ điển, cùng sự phát triển của thể loại giao hưởng concerto đã trở thành một trong những thể loại khí nhạc nổi bật nhất. C. P. E. Bach đã viết nhiều concerto cho đàn phím và có ảnh hưởng đến một thế hệ các nhà soạn nhạc xuất chúng.

Trong giai đoạn này, cấu trúc tiêu chuẩn của các bản concerto đã xuất hiện với chương đầu thường được viết theo hình thức sonata, chương thứ hai chậm rãi suy tư rồi kết thúc bằng chương thứ ba sôi động, thường là một khúc Rondo.

Đến cuối thế kỷ 18, các bản concerto bắt đầu bùng nổ khi Mozart sáng tác cho nhiều nhạc cụ gồm 5 bản concerto cho violin, 4 cho cor, 21 cho piano, 2 cho flute và  bassoon cùng oboe mỗi loại kèn 1 bản .

Haydn đã sáng tác một bản concerto có tính đột phá cho kèn trumpet – sáng tác đầu tiên khai phá khả năng chơi hàng âm đồng chuyển của nhạc cụ này, và các concerto  cho cello, đàn phím và thậm chí cả một bản concerto cho double bass nhưng thật tiếc là đã bị cháy trong một vụ hỏa hoạn.

Đẩy mạnh ranh giới của thể loại concerto

Trong thời Lãng mạn, concerto đã có được một diện mạo mới đáng kinh ngạc, trở thành phương tiện cho một số sáng tác truyền cảm và nồng nhiệt chưa từng có. Các nhà soạn nhạc như Tchaikovsky, Liszt, Bruch và Brahms đã viết những tác phẩm đồ sộ nâng sự điêu luyện của các nhạc cụ solo lên một tầm cao mới.

Sức mạnh tâm lý nguyên sơ khi nghe một nhạc cụ độc tấu chiến đấu với cả một dàn nhạc phù hợp với lý tưởng tự quyết thịnh hành trong thời kỳ này.

Nhà soạn nhạc người Hungary Franz Liszt, người tiên phong của thời Lãng mạn, đã viết hai bản piano concerto cực kỳ điêu luyện và nồng nhiệt nhưng tự do hơn khi không theo cấu trúc ba chương. Trên bản thảo bản concerto thứ hai của mình, Liszt đã viết cụm từ "concerto symphonique" như một nỗ lực phá cách để vượt qua những cấu trúc đã thành khuôn khổ từ quá khứ.

Ngay cả một người bảo thủ như Brahms cũng trăn trở xác định lại mô hình với sự tích hợp hoàn toàn piano như một bè của dàn nhạc trong 2 bản piano concerto và đã tạo nên hai kiệt tác gần như một bản giao hưởng cho piano, mở rộng giới hạn của một bản concerto đang có.

Mô hình concerto cho nhiều nhạc cụ của các bậc thầy Baroque như các concerto cho hai, ba và bốn nhạc cụ cùng dàn nhạc của A Vivaldi, J S Bach tiếp tục được các thế hệ sau bổ sung bằng những kiệt tác vô cùng quan trọng như Triple Concerto của Beethoven, Double Concerto của Brahms và Konzertstück của Schumann cho 4 kèn cor và dàn nhạc.

 Ngày nay, concerto có nghĩa là gì?

Từ thế kỷ XX đến nay, concerto đã tiếp tục tiến hóa thành nhiều hình thức khác nhau. Khám phá những yếu tố mới về kỹ thuật sáng tác, ngôn ngữ âm nhạc và cấu trúc luôn là mục tiêu hấp dẫn  các nhà soạn nhạc. Một số nhà soạn nhạc như Stravinsky đã tìm lại cảm hứng từ những bản concerto đầu tiên của A Corelli và J S Bach, một số người khác đã tạo ra những khái niệm hoàn toàn mới như Bartók với bản concerto cho dàn nhạc của ông.

Ngày nay các bản concerto mới vẫn liên tục được xuất xưởng. Các nhà soạn nhạc thế kỷ 21 như Nico Muhly, Sofia Gubaidulina và Thomas Adès đều sáng tác những tuyệt phẩm trong thể loại này. Thể loại nhạc này chắc chắn sẽ trường tồn vì nó vẫn là một trong những trụ cột của thế giới âm nhạc cổ điển nói chung và trong âm nhạc giao hưởng nói riêng.

8/12/2024

Trịnh Minh Cường biên soạn theo bài What does ‘concerto’ mean in classical music, and what is its history? - Will Padfield/classicFm