FRANCISCO TARREGA

  Francisco Tarrega  là một trong những bậc thầy quan trọng nhất lịch sử guitar cổ điển khi phục hưng vị trí cây đàn này đang bị sa sút vào đầu thế kỷ XIX. Ông sáng tác không nhiều chủ yếu là tiểu phẩm và vũ khúc, ít sáng tác hình thức lớn và chỉ là biến khúc không có sonata. Tuy nhiên ông đã tạo một nét mới trong sáng tác cho guitar bằng việc pha trộn các âm sắc đặc trưng của guitar( kỹ thuật được các đồng nghiệp thế hệ sau như Barrios-Mangore, Villa-Lobos khai thác rất thành công) và khai thác chất liệu dân gian từ các nền âm nhạc khác nhau. Ngoài các sáng tác gốc ông chuyển soạn nhiều sáng tác cho piano của các bậc thầy lớn để khẳng định khả năng của cây guitar so với các nhạc cụ tiêu chuẩn  khác.

Sau khi thêm dây thứ 6 vào khoảng giữa thế kỷ 18, cây đàn guitar  đã phát triển mạnh mẽ nhờ các bậc thầy F. Carulli, F. Sor, M. Giuliani …. Nhưng đến những năm 1830 – 1840, âm nhạc guitar có xu hướng thoái trào khi số lượng tác phẩm ngày càng giảm cả về lượng lẫn chất. Chủ yếu là các tác phẩm dễ dãi thiếu tính học thuật. Âm nhạc guitar đã trở nên kém cạnh hẳn so với các nhạc cụ thính phòng khác. Nhưng nó đã được hồi sinh và tăng trưởng mạnh mẽ nhờ nghệ sĩ - nhà soạn nhạc xuất chúng người Tây Ban Nha Francisco de Asís Tárrega Eixea - Francisco Tarrega(1852-1909).

Bị mất một phần thị lực từ nhỏ

Francisco Tarrega sinh ngày 21/11/1852 ở Villareal, tỉnh Castellón, Tây Ban Nha. Người cha là một nghệ sĩ guitar chơi nhiều phong cách khác nhau gồm cả flamenco. Mặc dù khi cậu bé Francisco đi học với bậc thầy Julián Arcas, cha cậu khăng khăng rằng cậu cũng phải được học piano. Một phần chuyện này xuất phát từ khi cậu bắt đầu học nhạc vào năm 1862, cây guitar bị lép vế hơn nhiều so với cây piano về tầm vóc âm nhạc. Dù sao chàng trai Tárrega cũng đã thành thạo guitar và piano ngay từ khi còn nhỏ. Cũng từ nhỏ Francisco đã gặp bất hạnh khi bị mất một phần thị lực do nhiễm trùng. Trước khi học với Julián Arcas, cả hai người thầy của cậu, Eugeni Ruiz và Manuel González đều bị khiếm thị. Các buổi học với Julián Arcas là kết quả của việc nghệ sĩ bậc thầy đã nghe Tárrega chơi đàn khi đến lưu diễn ở vùng này năm 1862. Ông đã  khuyên cha của Tárrega gửi cậu đến Barcelona để ông dạy. Như chúng ta đã thấy, Tárrega đã được đến đó nhưng các buổi học guitar đã sớm kết thúc ngay sau khi bắt đầu vì  thầy Arcas thường xuyên phải đi lưu diễn ở nước ngoài. Sau đó, Tárrega 10 tuổi đã tự bắt đầu sự nghiệp âm nhạc của mình bằng cách trốn khỏi nhà để chơi trong các quán cà phê và nhà hàng ở Barcelona. Việc bỏ trốn tái diễn nhiều lần trong những năm tháng thơ ấu nhưng cha cậu luôn tìm được con mình và đưa về nhà.

Tárrega ấn tượng với cây đàn mới của Torres

Năm 22 tuổi, tài năng trẻ người Tây Ban Nha đã được vào học tại nhạc viện ở Madrid nhờ sự bảo trợ của một thương gia giàu có, Antonio Canesa. Ở đây, anh được đào tạo bài bản về lý thuyết âm nhạc, hòa âm, piano và sáng tác. Về sau anh được học Emilio Arrieta và người thầy đã thuyết phục anh nên theo đuổi sự nghiệp với cây guitar hơn piano. Vài năm trước khi học tại nhạc viện, Tárrega đã mua được một cây guitar có âm thanh cực kỳ khỏe và tuyệt hay từ nghệ nhân chế tác đàn dây Antonio Torres ở Sevilla. Cây đàn cao cấp này đã củng cố ý kiến ​​của anh về tiềm năng của cây đàn guitar như một nghề âm nhạc nghiêm túc. Sau đó thiết kế guitar của Torres đã trở thành một tiêu chuẩn phổ biến và thiết lập điểm tựa để công chúng yêu nhạc cũng như giới học thuật chấp nhận nó như một nhạc cụ cạnh tranh với các nhạc cụ chính của thời đại. Vào cuối những năm 1870, Tárrega sống bằng nghề dạy nhạc và guitar. Trong số học trò của anh có Miguel Llobet và Emilio Pujol. Các buổi hòa nhạc thường xuyên của anh đã được thính giả đón nhận nhiệt liệt và các vùng của Tây Ban Nha đều mời ông biểu diễn để được nghe các sáng tác gốc của anh. Sau khi biểu diễn ở Novelda, Alicante, tiếng đàn của một nữ nghệ sĩ guitar địa phương, María José Rizo, con gái của một người dân thị trấn, đã thu hút sự chú ý của anh. Chẳng bao lâu sau, hai người gảy dây đàn đã đính hôn và kết hôn vào năm 1881 và chọn Madrid làm nơi định cư.

Năm 1880 ông thực hiện các chuyến lưu diễn ở Paris rồi London, nơi ông được ca ngợi là "Sarasate của cây guitar"(Pablo de Sarasate - một trong những nghệ sĩ violin vĩ đại nhất mọi thời đại và cũng là người Tây Ban Nha). Để mở rộng nhạc mục của mình, Tárrega đã sử dụng kiến thức chuyên sâu của mình về âm nhạc piano để chuyển soạn các sáng tác cho piano của Beethoven, Chopin, Louis Moreau Gottschalk, Sigismond Thalberg, Mendelssohn và những tác giả khác.

Nhà soạn nhạc Tárrega

Năm 1885, gia đình người Tây Ban Nha đáng kính định cư lâu dài ở Barcelona, nơi ông coi những người như Isaac Albeniz, Enrique Granados, Joaquín Turina và nghệ sĩ cello Pablo Casals là bạn của mình. Một góa phụ giàu có, Conxa Martinez, được giới thiệu với Tarrega ở Valencia và trở thành người bảo trợ đắc lực cho nhạc sĩ. Gia đình ông đã sử dụng một trong những ngôi nhà của bà ở Barcelona, nơi ông đã viết nhiều tác phẩm nổi tiếng nhất của mình. Một chuyến thăm Granada cùng nhà bảo trợ nghệ thuật này đã tạo ra một sáng tác cho guitar độc tấu rất nổi tiếng Recuerdos de la Alhambra của ông, tuyệt phẩm ông đã viết sau khi trải nghiệm cung điện Alhambra do người Moore xây dựng vào thế kỷ 14 ở Andalucia. Năm 1900, Tárrega đến thăm Algérie và nghe thấy một tiết tấu đặc biệt được chơi trên trống Ả Rập. Sau đó, ông đã đưa tiết tấu này vào tác phẩm  Danza Mora của mình. Vào khoảng năm 1902 ông đã phá vỡ kỹ thuật trước đây của mình khi cắt hết móng tay để chơi bằng thịt và tiếng đàn của ông êm dịu hơn. Và lựa chọn này đã gắn liền với các nghệ sĩ của trường phái guitar Tárrega. Sự nghiệp hòa nhạc của ông tiếp tục gặt hái nhiều thành công với các chuyến lưu diễn ở Rome, Napoli và Milan. Tárrega đang ở đỉnh cao danh vọng ở tuổi 54 thì bi kịch ập đến khiến ông bị liệt nửa người bên phải. Ông có thể trở lại sân khấu nhưng không bao giờ bình phục hoàn toàn. Oremus, tác phẩm cuối cùng của ông được sáng tác 13 ngày trước khi ông trút hơi thở cuối cùng vào ngày 15 tháng 12 năm 1909 khi 57 tuổi.

Francisco Tárrega được coi là người đặt nền móng cho quá trình guitar được thừa nhận như một nhạc cụ hòa nhạc trong  thế kỷ 20. Bản thân bậc thầy thích những buổi hòa nhạc nhỏ và thân mật, đặc biệt phù hợp với âm lượng nhỏ do ông không chơi bằng móng tay. Ông sáng tác theo nhiều phong cách và hình thức bao gồm các vũ khúc như valse, mazurka, tango và các prelude, estudio(etude) ... Tuy nhiên, qua 78 tác phẩm gốc và 120 bản chuyển soạn, rõ ràng ông đánh giá cao tác phẩm của các nhà soạn nhạc khác và sử dụng các tác phẩm của họ để nâng cao danh tiếng và sự quý trọng cho nhạc cụ mà ông đã chọn, cũng như của chính ông trên cương vị của nghệ sĩ biểu diễn. Thông qua học trò của mình là Miguel Llobet, Tarrega đã truyền lại truyền thống của nhạc cụ này cho một bậc thầy guitar lỗi lạc khác - Andres Segovia,  một học trò của Llobet.

Các sáng tác của Tarrega:

https://open.spotify.com/album/0NM0FuxdkEYeZQB0uvkIhX?si=PoN9mCUvRYqEzr1FCal-dg

Chiều 12/7/2023

Trịnh Minh Cường biên dịch