THỂ LOẠI BIẾN KHÚC VÀ THỦ PHÁP BIẾN TẤU

 Biến khúc(variation) là một thể loại được sáng tác bằng thủ pháp biến tấu trên chủ đề(theme): trên giai điệu của một chủ đề người ta viết thành một giai điệu khác nhưng nghe na ná như chủ đề, nôm na là chủ đề được chế thành giai điệu khác đi ít nhiều nhưng vẫn giữ được các nét chính của chủ đề và thính giả có thể nhận ra. Biến tấu đơn giản nhất là thay đổi âm vực  của chủ đề: nếu chủ đề được đưa ra ở một cao độ thì biến tấu sẽ trình bày nó ở bè giọng cao hơn hoặc thấp hơn. Đơn giản không kém là biến tấu bằng cách nhân đôi hoặc nhân ba mỗi âm của chủ đề: ví dụ chủ đề là A B C G D F E thì biến tấu có thể là AA BB CC GG DD FF EE hoặc AAA BBB CCC GGG DDD FFF EEE, phức tạp thêm chút nữa sẽ có dạng Ax Bx Cy Gy Dz Fz Ek …. Khi nghệ sĩ chơi các biến khúc chúng ta có thể hát chủ đề hòa theo cùng, tức là chủ đề có thể song tấu cùng các biến khúc. Vì các biến khúc không chỉ dựa trên giai điệu mà dựa trên cả hòa âm của chủ đề. Lịch sử âm nhạc ghi nhận tập biến khúc đầu tiên trong lịch sử làhợp tuyển Los seys libros del delphín (Sáu cuốn sách của cá heo) của nhà soạn nhạc-nghệ sĩ vihuela người Tây Ban Nha Luis de Narváez(khoảng 1500).

Biến khúc là một trong những thể loại đầu tiên của âm nhạc phương Tây. Trong giai đoạn sơ khai như thời Trung cổ hay Phục hưng, khi các sáng tác vẫn còn quá ít ỏi thì thể loại biến khúc và fantasia là hai thể loại phổ biến. Fantasia là thể loại có tính ngẫu hứng không bị giới hạn về cấu trúc. Nghĩa là cả hai thể loại đều là đất cho các nghệ sĩ “có ít sít ra nhiều” để cầm chân khán giả ngồi lại với mình lâu hơn.

Biến khúc có hai loại: biến khúc nghiêm ngặt và biến khúc tự do

1- Biến khúc nghiêm ngặt: Một giai điệu ở bè trầm sẽ lặp đi lặp lại(ostinato) trong suốt bản nhạc và các biến khúc sẽ nối tiếp nhau trên nền bè trầm đó. Một ví dụ rất nổi tiếng để minh họa là bản Canon in D của J Pachelbel: https://open.spotify.com/track/1c3GkbZBnyrQ1cm4TGHFrK?si=89fe634e6b794aaf  

Bạn sẽ nghe thấy bản nhạc bắt đầu bằng giai điệu gồm 8 nốt ở  bè trầm: Rê Là Si Fa#  Sol Rê Sol La và giai điệu này sẽ lặp đi lặp lại làm nền cho chủ đề và các biến khúc diễn ra ở bè trên. Ngoài ra bạn sẽ nhận ra ở mỗi biến khúc các giai điệu giống hệt nhau được nhắc lại trên các cao độ(bè) khác nhau, đó chính là kỹ thuật canon, có hiểu nôm na là bè đuổi, bạn có thể gặp kiểu bè đuổi trong các tiết mục đồng ca nhạc pop.

Có hai thể loại theo kiểu biến khúc nghiêm ngặt là chaconne và passacaglia rất phổ biến trong  thời Baroque. Nổi tiếng nhất gồm:

Chaconne của J S Bach: https://open.spotify.com/track/5CcBfFVSd14QPIkv4fh1nh?si=39d878ed884f4773

Chaconne của G F Handel:

https://open.spotify.com/track/0oKwudKfBBL5akWu9Un0zn?si=19e6a6b5b9f44060

Passacaglia của G F Handel:

https://open.spotify.com/track/4djVduYLoI2NZVqygVUVKQ?si=bf5bd4ba2e2b49d2

2- Biến khúc tự do là các biến khúc không bị gò bó trên nền bè trầm ostinato như biến khúc nghiêm ngặt. Tuy nhiên trình tự hòa âm của hầu hết các biến khúc cũng giống chủ đề, trừ biến khúc chuyển giọng đang trưởng sang thứ hoặc ngược lại. Đó là biến khúc chậm thường ở khoảng giữa các biến khúc nhanh hơn. Tức là không phải bè trầm ostinato mà hòa âm ostinato. Các sáng tác có tiêu đề theo dạng Các Biến khúc trên Chủ đề – Variations on a Theme đều là các biến khúc tự do. Ngoài ra khi nghe nhiều thể loại này bạn sẽ nhận ra một số sáng tác không có tiêu đề là variations nhưng thực ra được viết bằng thủ pháp biến tấu như Caprice số 24 của N Paganini hay Rhapsody on a theme by Paganini của S Rachmaninoff(theme này chính là theme của Caprice số 24). Biến khúc là thể loại yêu thích của các nhà soạn nhạc. Ngoài những biến khúc độc lập còn có những chương là trọng tâm trong các sáng tác nhiều chương như chương đầu tiên của piano sonata K. 331 “Hành khúc Thổ Nhĩ Kỳ” của Mozart hay chương 2 trong sonata “Appasionata” và “Kreutzer” của Beethoven …

Thủ pháp biến tấu là một công cụ quan trọng để sáng tác. Khi thưởng thức chúng ta có thể thường xuyên gặp những giai điệu khi  lặp lại được biến đổi một chút theo kiểu biến tấu nói trên. Trong trường hợp này người ta gọi đó là phát triển chủ đề và là một thủ pháp quen thuộc trong sáng tác nhạc. Mỗi khi một chủ đề được đưa ra nó sẽ tiếp tục được phát triển theo các cách thức và quy mô khác nhau.

Ảnh minh họa là 12 biến khúc trên chủ đề dân ca Pháp Ah, Vous Dirai-Je Maman(con sẽ kể cho mẹ nghe). Chủ đề này là một trong nhưng chủ đề dân ca phổ biến nhất. Nó còn có tiêu đề tiếng Anh là Twinkle, Twinkle, Little Star và các giáo viên tiếng Anh đã chế thêm lời là bảng chữ cái tiếng Anh để giúp các học trò mình chóng thuộc nên còn có tên là Alphabet song hay ABC song. Theo cảm nhận bản thân và quan sát người khác tôi thấy đây là một trong những tập biến khúc gây cảm hứng mạnh mẽ nhất. Do giai điệu chủ đề quá quen thuộc người nghe có thể hát  là là la la … hoặc cùng con hát ABC song theo cùng các biến khúc: https://open.spotify.com/track/5MqRQeDTGQEuQh6gG46vAU?si=eb220238da5646ed

 18/5/2024

Trịnh Minh Cường